W uzasadnieniu do złożonego przez Radę Ministrów do Sejmu projektu ustawy o funduszach emerytalnych stwierdzono, że jednym z celów regulacji przyjętych w tym akcie normatywnym będzie m.in. "zapewnienie (...) możliwości szybkiego porównywania kosztów uczestnictwa w każdym z działających na rynku funduszy emerytalnych, co ma szczególne znaczenie w początkowym okresie ich działalności, gdy konieczna będzie realizacja procesu edukacyjnego w społeczeństwie". W celu umożliwienia realizacji tego założenia i ułatwienia dokonania prawidłowego wyboru OFE, osoby zainteresowane przystąpieniem do funduszu oraz będące już członkami OFE - powinny mieć możliwość łatwego porównania pobieranych przez fundusze opłat. Z drugiej strony istotne jest, aby osoby te miały zapewnioną możliwość porównania rzeczywistych wyników inwestycyjnych osiąganych przez poszczególne fundusze. Z ustaleń kontroli wynika natomiast, że porównanie zarówno wyników inwestycyjnych OFE, jak i pobieranych przez nie opłat, było w istotny sposób utrudnione, z następujących powodów:
3.2.2.2. Wyniki inwestycyjne OFE
Przepis art. 173 ust. 2 ustawy o funduszach emerytalnych zobowiązuje Prezesa UNFE do podawania do publicznej wiadomości wysokości średniej ważonej stopy zwrotu wszystkich OFE. Na początku lipca 2001 r. UNFE po raz pierwszy ogłosiło średnią ważoną oraz minimalną wymaganą stopę zwrotu dla 15 funduszy, które rozpoczęły działalność przed 30 czerwca 1999 r. Wskaźniki te wyniosły odpowiednio 22,097 % i 11,049 %. Zgodnie z przepisami powyższej ustawy jedno spośród 15 PTE musiało z własnych środków uzupełnić aktywa funduszu, aby osiągnąć minimalną stopę zwrotu.
Według powyższych wyliczeń podanych przez UNFE, roczna stopa zwrotu z inwestycji osiągnięta przez 15 funduszy działających od dwóch lat, wahała się od 8,12 % do 16,09 %. Średnia ważona tych wyników inwestycyjnych wynosiła 13,84 % rocznie. Wyliczona na podstawie danych GUS, średnia roczna inflacja wyniosła w tym okresie 8,51 %. Oznacza to, że wyniki inwestycyjne OFE nie odbiegały od oprocentowania lokat bankowych. Przykładowo, podawane przez NBP stopy oprocentowania depozytów złotowych w głównych bankach komercyjnych, wahały się w 2000 r. dla lokat 6 miesięcznych od 9 % do 17,2 %.
Omawiane powyżej wyniki inwestycyjne funduszy zostały wyliczone dla oszczędności wpływających do funduszu, po potrąceniu przez PTE prowizji od składki. Z ustaleń kontroli wynika, iż do końca I kwartału 2001 r. ZUS przekazał do OFE kwotę 12.324,6 mln zł (w tym 12.241,0 mln zł składek oraz 83,6 mln zł odsetek). Łączne aktywa netto wszystkich OFE na koniec I kwartału 2001 r. wyniosły zaś 11.718,3 mln zł (a bez rachunku rezerwowego, na który tylko czasowo przekazywane są środki PTE, aktywa netto należące do członków funduszy wyniosły 11.541,9 mln zł) - czyli mniej niż przekazana składka. Gdyby aktywa funduszy porównać z całością składki przesyłanej do OFE przez ZUS, to należałoby stwierdzić, że zyski wynikające z inwestycji funduszy nie zrekompensowały uczestnikom poniesionych opłat. Opłaty te stanowią podstawowe źródło przychodów PTE. Ponieważ towarzystwa łącznie, jak dotychczas, ponoszą straty na działalności, mało prawdopodobne jest, że będą one skłonne obniżać wysokość pobieranych opłat.
Całość przekazanych OFE środków powiększa zadłużenie państwa, finansowane głównie emisją skarbowych papierów wartościowych. Tymczasem emitowane przez Skarb Państwa bony i obligacje stanowiły na koniec I kwartału 2001 r. przeszło 66,6 % portfela inwestycyjnego otwartych funduszy emerytalnych. W obliczu rosnącego deficytu budżetowego oraz zwiększających się spłat zadłużenia zagranicznego, duży udział skarbowych papierów wartościowych w portfelu inwestycyjnym funduszy emerytalnych będzie w najbliższych latach istotnym elementem zachowania stabilności finansów publicznych. W ten sposób doszło do utworzenia systemu, w którym PTE są pośrednikiem, pobierającym opłatę za lokowanie składek uczestników OFE w papiery wartościowe Skarbu Państwa. Jednocześnie jednak przekazywanie składek do funduszy emerytalnych jest jednym z istotnych powodów wzrostu deficytu finansów publicznych.
Ponieważ osoby, które przystąpiły do OFE, nie mogą zrezygnować z uczestnictwa w systemie funduszy, to zdaniem NIK, w celu umotywowania PTE do zwiększania efektywności zarządzania powierzonymi środkami oraz obniżenia pobieranych przez nie opłat, należałoby rozważyć możliwość stworzenia członkom OFE alternatywnych możliwości inwestowania części ich składek. Cel taki można by zrealizować np. poprzez umożliwienie osobom ubezpieczonym w OFE, dokonywania inwestowania części składki emerytalnej w długoterminowe papiery wartościowe emitowane przez Skarb Państwa, np. w wyniku utworzenia odrębnego funduszu obligacji, do którego członkowie OFE mogliby przekazywać składki na ogólnych zasadach stosowanych w II filarze.
Ponadto, zdaniem NIK, realnym zagrożeniem dla prawidłowego funkcjonowania kapitałowych form ubezpieczeń emerytalnych może być niewystarczający rozwój polskiego rynku papierów wartościowych. W dłuższej perspektywie czasu istnieje bowiem niebezpieczeństwo powstania dysproporcji pomiędzy środkami, które fundusze muszą zainwestować w różne instrumenty finansowe i skalą dostępnych na polskim rynku papierów wartościowych. W raporcie "Bezpieczeństwo Dzięki Konkurencji", UNFE przedstawiło szacunki, według których popyt OFE na papiery wartościowe będzie rósł szybciej niż ich podaż i w 2009 r. wielkość zapotrzebowania na instrumenty finansowe przekroczy wielkość podaży akcji i instrumentów skarbowych. Według sporządzonej w połowie 2001 r. analizy Komisji Papierów Wartościowych i Giełd, już w najbliższych latach może pojawić się problem niewystarczającej wielkości krajowego rynku kapitałowego zarówno na rynku papierów dłużnych, jak i na publicznym rynku akcji. Może to spowodować, że fundusze będą dokonywały inwestycji na rynkach niepublicznych i nieregulowanych lub za granicą.
W takich warunkach inwestowanie w kraju zwiększy ryzyko uczestników funduszy ponieważ inwestycje funduszy mogą być dokonywane po zawyżonych cenach lub w mniej pewne papiery wartościowe. Alternatywą dla rozwoju wewnętrznego rynku papierów byłoby zwiększanie limitu inwestycji zagranicznych dokonywanych przez fundusze emerytalne. W złożonych w toku kontroli wyjaśnieniach Pełnomocnika Rządu ds. Reformy Zabezpieczenia Społecznego stwierdzono, że symulacje dotyczące wysokości aktywów zgromadzonych w funduszach emerytalnych wskazują na potrzebę podniesienia w przyszłości 5 % limitu dla lokat zagranicznych OFE. W ocenie UNFE, oznaczałoby to zmniejszenie inwestycji w kraju, co przy braku kapitałów inwestycyjnych może ograniczyć wzrost gospodarczy, a tym samym płace i składki emerytalne.
Zdaniem NIK, powyższe ustalenia kontroli pozwalają stwierdzić, że należy przygotować projekty poszerzenia możliwości inwestycyjnych OFE na rynku krajowym. Jest to niezbędne, by pogodzić interes gospodarki z interesem uczestników OFE. Ponieważ rozszerzenie możliwości dokonywania inwestycji przez OFE, powoduje zwiększenie ryzyka kredytowego i kursowego, istnieje potrzeba rozwoju niezależnej i obiektywnej oceny ryzyka kredytowego i kursowego związanego z papierami wartościowymi znajdującymi się w portfelu funduszy emerytalnych. Na konieczność prowadzenia tego typu ocen zwracał uwagę UNFE w swoich propozycjach zmian przepisów regulujących funkcjonowanie rynku funduszy emerytalnych.
| Poprzednia strona | Następna strona |
